Verhalen

Wat kunnen wij ons nog herinneren van onze eerste levensjaren? Bij welk jaar beginnen je eerste herinneringen? Ik heb het er wel eens met leeftijdgenoten over gehad. Wat zij nog weten van hun jeugd. Bij de meesten bleek het begin van hun vierde levensjaar zo’n beetje de grens te zijn van bewaarde herinneringen. Mijn ervaring wijkt daar niet vanaf hoewel ik het vaak moeilijk vind om te bepalen in welk jaar bepaalde gebeurtenissen hebben plaatsgevonden.

Weet waar je aan begint als je ooit jouw jeugdherinneringen wilt vastleggen. Na het eerste hoofdstuk heb ik het gevoel of ik bezig ben met een enorme puzzel. Het begin was simpel, bijna zonder nadenken kon ik me die eerste drie of vier verhalen uit hoofdstuk 1 voor de geest halen. Daar kwam er nog eentje bij en toen ik verder zocht kwamen er nog meer die bijna vanzelf op hun plaats vielen. Het was het beeld van een onbezorgde tijd en daarmee roep ik ongewild een verkeerd beeld op. Laat ik proberen om uit te leggen wat ik daarmee bedoel.

De oorlog, die centraal staat in dit boek, begon op 10 mei 1940 met een verrassingsaanval van onze oosterburen. Zonder enige waarschuwing trokken de Duitsers in de eerste uren van die dag met een overmacht aan vliegtuigen en legereenheden ons land binnen.

Het was mooi weer die vrijdag, het was al een aantal dagen mooi weer en het vrije weekend van Pinksteren stond voor de deur. Je zou je kunnen voorstellen dat iedereen al plannen had gemaakt om er op uit te gaan, naar het strand, naar de bossen, sporten. Lekker onbezorgd genieten.

Het moet een wonderlijke tijd zijn geweest, die eerste maanden na de capitulatie. Enerzijds was er het verdriet over de gesneuvelden en de verontwaardiging over de vernietiging van het centrum van Rotterdam, anderzijds kreeg de bevolking het advies van de overheid en besturen van organisaties en verenigingen om zich vooral ordelijk te gedragen en de draad van het dagelijkse bestaan weer op te pakken. Deze en soortgelijke berichten werden door diverse kranten gepubliceerd en het waren enkelingen, die het toen al waagden om hun stem te verheffen. Maar het officiële parool was ‘gewoon rustig doorgaan’.

Het vorige hoofdstuk sloot ik af met ons vertrek uit Amsterdam en de eerste tekenen van verzet tegen de Duitse bezetters. Hoewel ik de precieze datum niet weet kan ik toch wel nagaan wanneer we ongeveer vertrokken. Ik heb namelijk een aanknopingspunt.
Het moet in ieder geval een paar maanden na de capitulatie op 15 mei zijn geweest. Ik herinner me namelijk nog goed dat we de laatste schoolweken van de eerste klas allerlei werkjes voor de juffrouw mochten doen zoals boeken kaften en punten aan de potloden slijpen. Samen met het jongetje dat naast me zat, mocht ik de lettertjes van het leesplankje sorteren en ze met elastiekjes in kleine bundeltjes bij elkaar binden. Een verantwoordelijke taak die we met veel ijver en trots uitvoerden.

Er zijn van mijn vader niet veel foto’s om in dit verhaal te laten zien. De reden daarvan is dat ze tijdens de oorlog zijn verdwenen. Na zijn arrestatie door de SD in beslag genomen en waarschijnlijk opgeborgen in de archieven van de Gestapo.
De foto’s in dit hoofdstuk heb ik gekregen van de zoon van een van z’n broers en verder waren er nog wat kopieën van oude krantenfoto’s.

Onderduiken maar voor de buitenwereld toch min of meer normaal functioneren, hoe doe je dat? Goede vraag, in ieder geval nooit lang op een adres blijven. Op een gegeven moment worden buren toch nieuwsgierig en als, om een voorbeeld te noemen, de kinderen niet naar school gaan, dan roept dat vragen op.

Eerbeek is een dorp in Gelderland. Het grenst aan het Nationale Park Veluwe met de Onzalige Bossen en de Imbos. De plaats is bekend als toeristische trekpleister en er staan een paar grote papierfabrieken. Het aantal inwoners bedraagt ongeveer tienduizend. Er zijn op de Veluwe tientallen van dergelijke plaatsen maar Eerbeek neemt in dit verhaal een bijzondere plaats in. Wij hebben daar namelijk drie maal een vrij lange periode doorgebracht; in het huis van een bijzondere vrouw die daardoor een belangrijke rol heeft gespeeld in ons leven.

Appelscha, Eerbeek, Apeldoorn, Epse, Deventer, Barchem, Deventer, als in een Aardrijkskundeles van vroeger trekken de plaatsen in een lange rij aan me voorbij. Epse mag niet ontbreken en Deventer zeker niet.
Deventer, wanneer gingen we daar eigenlijk de eerste keer naar toe? Ik weet het niet meer. In ieder geval nadat we in Appelscha en Eerbeek waren geweest. Als ik me goed herinner hebben we na Eerbeek een paar maanden in Apeldoorn gewoond. Van ons verblijf daar is me maar weinig bijgebleven. Het huis, een vrijstaand huis, stond in een rijtje villa’s in een stille straat. Ik weet nog hoe ’s ochtends altijd een groep duiven als bezetenen begonnen te koeren.

intermezzo 3

Er is in Amsterdam niet veel meer over van de vooroorlogse Jodenbuurt, een gebied waar ruim vijftigduizend mensen woonden waarvan de helft van Joodse afkomst. Het meeste is onherkenbaar veranderd, gesloopt maar de indeling van de buurt is voor een belangrijk deel in stand gehouden en daardoor komen de belangrijkste straten nog steeds uit op het Jonas Daniël Meijerplein. De Portugese synagoge aan één zijde van dit plein en het gebouw van de Hoogduitse synagoge waarin het Joods Historisch Museum is gevestigd herinneren aan de tijd van weleer. Tussen deze twee gebouwen staat de Dokwerker, een beeld van Mari Andriessen. Het is daar neergezet als symbool van dat massale protest in 1941, de Februaristaking, en de reactie daarop in de rest van Nederland.